Ruch ochrony przyrody w Wielkopolsce w I poł. XX w.

Dzieje ochrony przyrody przekazywane są w szerokich kontekstach filozoficznych, estetycznych i gospodarczych.

Znamienne jest, iż ruch ochrony przyrody wiąże się z działalnością obywatelską, wobec zmian w przyrodzie, spowodowanych nieracjonalnym gospodarowaniem jej zasobem, co oddziaływało zanikaniem naturalnego piękna krajobrazu. Fakty te, jako pierwsi dostrzegali i zwracali na nie uwagę - gospodarze i badacze przyrody.

Podejmowano więc czynności by zachować naturalne warunki - opisywano i zabezpieczano środowiska. Materiały przyrodnicze z Wielkopolski gromadzono najwcześniej w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, które powstało w 1857 roku.

Z czasem zauważono konieczność zinstytucjonalizowania ruchów społecznych, wprowadzenia zasad postępowania i prawodawstwa, także utworzenia zbioru pojęć (terminologii w dziedzinie ochrony przyrody).

Wobec podjętych wówczas działań powstała Państwowa Rada Ochrony Przyrody (1925). Następnie tworzono Regionalne agendy Rady, w Poznaniu był to Komitet Ochrony Przyrody na Wielkopolskę i Pomorze Zachodnie. Prace udokumentowano w Wydawnictwie Okręgowego Komitetu Ochrony Przyrody na Wielkopolskę i Pomorze, ukazało się osiem zeszytów w latach 1930 - 1938.

Jednocześnie zawiązywano organizacje społeczne, powstała Liga Ochrony Przyrody (1928), oddział poznański Ligi (1930). Podejmowano szeroką współpracę - Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubra (1923).

Ratyfikowano konwencję o ochronie ptactwa pożytecznego dla rolnictwa, którą zawarto w Paryżu w 1902 r. Zasady przystąpienia Polski do tej konwencji określiła ustawa (1932).

Podczas I Ogólnopolskiej Konferencji w Sprawie Ochrony Przyrody w Poznaniu (29-30.06.1923) przedstawiono projekt stworzenia "Parku Natury" w okolicy Ludwikowa pod Poznaniem. Następnie, starania Komitetu (szczegółowe badania naukowe) oraz aktywność obywatelska, doprowadziły do powołania przez Ministerstwo Rolnictwa dwu rezerwatów przyrody w Ludwikowie i Puszczykowie - zaczątek Wielkopolskiego Parku Narodowego (1932), na podstawie rozporządzeń (1928): o opiece nad zabytkami oraz o prawie budowlanym i zabudowaniu osiedli, także w oparciu o ustawę wodną (1922).

Chroniono kompleks leśny zachowany w stanie natury, jednocześnie nadając mu funkcje ochronne, zabezpieczające warunki klimatyczne miasta Poznania i tworząc teren rekreacji mieszkańców. Podejmowano starania nad utworzeniem Wielkopolskiego Parku Narodowego, jednak ustawa o ochronie przyrody (1934) - bez przepisów wykonawczych udaremniała czynności powołujące Park. Relacja z działań w Pamiętniku XIV Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich w Poznaniu (11-15.09.1933).

W tym czasie, w powiązaniu z planowanym Wielkopolskim Parkiem Narodowym, który ostatecznie utworzono w 1957 roku, zaprojektowano system zieleni okalający miasto Poznań i powiązany z jego okolicą, utrzymywany do dzisiaj.

Zieleń miasta Poznania w zachowanym układzie z I poł. XX w. reprezentuje walory planistyczne, porównywalne z ukształtowaniem terenów zieleni w wyróżniających się miastach europejskich, wpisuje się w dzieje ochrony przyrody i urbanistyki.

Grażyna Ławniczak